Pulverkopf

Nie pamiętam, żebym na bezdechu słuchała teatralnego tekstu, a tak było, kiedy Krzysztof Oleksyn w roli obłąkanego kompozytora Norberta von Hanemhaima wygłaszał przedśmiertny monolog.
Wpada się w ten spektakl jak w rozsypany proch. Pulverkopf w przenośni oznacza głowę w proszku. Edward Pasewicz pisał tę powieść 17 lat i ten proces też jest elementem spektaklu. Zapadam w letarg, kiedy Jacek Poniedziałek w pierwszej części czyta długi fragment Pulverkopf. Ten stan zawieszenia między cołodziennym biegiem a teatrem jest mi potrzebny, żeby zerwać się z paska logiki i pójść za bohaterami.
Wszyscy świetni aktorzy trwają na scenie przez cztery godziny. Są częścią rytuału, z którego nie wychodzi się na papierosa.

Spektakl Katarzyny Kalwat, wymagający uwagi i skupienia ze względu na złożoną treść, niekonwencjonalną formę, ma swobodny, niemal performatywny charakter, patchworkową strukturę. Jednak adaptacja Krzysztofa Szekalskiego i Edwarda Pasewicza jest czytelna i nie gubi ważnych wątków zawartych w powieści, co zawdzięcza żelaznej dyscyplinie narracyjnej, która musi powiązać akcję w różnym czasie i zmieniającej się przestrzeni. Wykonywana na żywo muzyka Fryderyka Lutyńskiego, napisana po rekonstrukcji archiwum dzieł Norberta von Hannenheima przez Pawła Mykietyna, jest dźwiękowym doppelgangerem. Niepokojąca, dramatyczna, atonalna czy wyciszona, ilustracyjna stanowi bardzo ważne dopełnienie wypracowanego nastroju, kontekstu, treści.

Obsada, łącząca aktorów i aktorki z zespołów Nowego Teatru w Warszawie i Teatru Polskiego w Poznaniu – Poniedziałek, Szostak, Schubert, Oleksyn, Kalarus, Rzepa oraz Barbara Krasińska, Piotr Kaźmierczak, Denis Kudijenko i Hiroaki Murakami – sprawdza się doskonale. Ich zrozumienie dla wykorzystania rytmu i napięcia przez Pasewicza sprawia, że długie i intensywne przedstawienie nie jest przytłaczające. Wykonawcy grają niczym orkiestra – z niezwykłą precyzją, dyscypliną i wrażliwością na partnerki i partnerów. Świetnie sprawdza się to w „solówkach”(...)
Przedstawienie Kalwat stawia opór, irytuje, męczy, a równocześnie – zachwyca. Unika jednoznaczności, a równocześnie nie rezygnuje z formalnej precyzji i odwagi w zakresie podejmowanych tematów. Niektórzy recenzenci sugerują, że bez znajomości powieści lepiej nie wyprawiać się na te wody. Sam zachęcam jednak do czegoś przeciwnego: czasem lepiej porzucić koło ratunkowe i wejść w sam środek sztormu.

Rekonstruując jego losy, bohater zagłębia się we własne wspomnienia i przeżycia, w traumy swoje i rodzinne. Rusza rzeka wspomnień, lęków, odczuć i niepewnej tożsamości. Z tego wszystkiego rodzi się arcyciekawy, trudny do jednoznacznego uchwycenia teatr, w którym rolę pisarza gra koncertowo Jacek Poniedziałek, a bohatera jego powieści, niemieckiego kompozytora, młody, piekielnie utalentowany aktor Krzysztof Oleksyn. Finałowy monolog Oleksyna, wyrzucany z trzewi jakby na jednym oddechu, to ostatni szaniec obrony przed zagładą. Zniszczenie i przemoc, rozpasany, brutalny seks szaleje po scenie historii i teatru. Dochodzi do głosu w obrazach gwałtu, dotkliwie powracających w pamięci Babki (Bogusława Schubert) i Matki (Alona Szostak). Teatr nie podpowiada, co z tym bagażem zrobić, ale zapala lampkę alarmową, ostrzega, nawołuje do uważności i szukania odpowiedzi na własną rękę.
Taki teatr budzi większe zaufanie niż teatr nauczyciel.

Historia Hannenheima (świetny Krzysztof Oleksyn) przeplata się z obejmującą kilkadziesiąt lat i kilku bohaterów historią Werhunta; swoje dorzucają kłócące się, straumatyzowane przez wojnę, każda na swój sposób, matka Patryka (Alona Szostak) i babka (Bogusława Schubert); jest histeryczny monolog i piosenka po rosyjsku, są wstawki po francusku. Bywa pretensjonalnie, ale spektakl Katarzyny Kalwat ma też na szczęście świetne momenty: poruszające – jak skonstruowany niczym kompozycja monolog Oleksyna o wojnie; ożywcze – jak cały wątek gejowski; a nawet zabawne – jak rozbrajający (patos spektaklu i widza) monolog Hiroakiego Murakamiego o uzdrawiającej mocy onanizmu.

„Pulverkopf” jest potokiem słów. Reżyserka, Katarzyna Kalwat, zatapia widza w tsunami zdań i robi to całkowicie świadomie. (...)
„Pulverkopf” jest grą z naddatkiem, próbą pokazania, że życie składa się z kalejdoskopowych zdarzeń. Wystarczy jeden ruch, by konfiguracja barw i kształtów się zmieniała. Bogactwo pragnień, doświadczeń, uczuć nie da się ująć w sztywne ramy. Nadmiaru nie da się okiełznać, podobnie jak nie da się opowiedzieć świata ani życia w sposób dosłowny, linearny i klarowny. Kalwat podejmuje ryzyko pozostania niezrozumianą, być może jest to jednak jedyny sposób na to, by spróbować dotknąć prawdziwej materii życia.

Genialnie! Aktorzy z dwóch zespołów (Poznań, Warszawa) + aktorki grające gościnnie (obłędna Bogusława Schubert i Karolina Rzepa). Ciekawie jest zobaczyć ten spektakl także na scenie w Poznaniu, gdzie ze względu na mniejsze odległości jest kilkanaście minut krótszy