Nie-boska komedia

W szlacheckim zamku wiszą portrety Muska, Bezosa, Zuckerberga i Trumpa, bogatszy strofuje biedniejszego, że ten nie założył garnituru w jego salonie, arystokracja polityczna, biznesowa i kościelna bawi się na wyspie pełnej dzieci, a jarzący się nad wszystkim krzyż w finale okazuje się projekcją algorytmu.

Potrzeba brawurowej wyobraźni, by te sceny i obrazy oprawić w ramę romantycznego dramatu „Nie-Boska komedia” Krasińskiego. I wypełnić tę ramę dziesiątkami scen, na przemian wzniosłych i banalnych, pozwolić kilkunastu aktorom pokazać ich najlepsze cechy, w kapitalny sposób prowadząc przy okazji grupę aktorów dziecięcych.

Wieczór na Nie-Boskiej komedii Piotra Pacześniaka w Teatrze Polskim w Poznaniu nie będzie łatwy i przyjemny. Ale wart podróży i wysiłku. W świecie wszechobecnej łatwości, przymilności i uproszczenia teatr jako sztuka dająca do myślenia ma coraz większy sens i wartość.

(...)

Pierwsze wrażenie było mało zachęcające. Wydaje się, jakby przedstawienie wręcz prosiło się o odrzucenie i zanegowanie. Przez początkowe kilkanaście minut części „domowej” panujący na scenie chaos, brzydota i męcząca niezborność ledwo trzymane w jakichś ryzach przez ocalałe linie dramaturgiczne oryginału wytwarzały we mnie rosnące pragnienie machnięcia ręką i rzucenia w diabły. Kto wie, gdyby nie to, że specjalnie jechałem do Poznania cały dzień z drugiego końca Polski, może bym i wyszedł przed czasem. Byłby to jednak błąd, bo ta łatwość odrzucenia, którą przedstawienie zdaje się w niemal samobójczym geście podsuwać, po kilkunastu minutach zaczyna pracować jak zadra, niepokojąca i wciągająca stopniowo w obrazowo-emocjonalny wir tej – jak najdosłowniej – nie-boskiej komedii, którą gra cały kłębiący się na scenie świat.

(...)

Pacześniak jako dramaturg i reżyser stworzył z Nie-Boskiej komedii przedstawienie nieułatwiające niczego i niejako w akcie samoobrony zwalczające własne uproszczenia, zmuszające przez to do uważności i myślenia (o ile, rzecz jasna, „kto ma przyzwyczajenie – myśleć”). Oczywiście nie myślenia o Krasińskim i jego klasycznym dramacie, bo to tematy z pewnością pasjonujące, ale jedynie malejącą garstkę specjalistów i niezobowiązanych szkolnie czytelników. Teatr do myślenia, który się tu buduje, dotyczy dzisiejszego świata, a przede wszystkim mojego, twojego, jej i jego udziału w nim. I nie tego, skąd wzięli się Epstein i Trump, lecz tego, co urządziliśmy tym, którzy już przychodzą po nas: co zgotowaliśmy naszym dzieciom.

Muzycznym lejtmotywem u Pacześniaka jest piosenka Amy Winehouse Back to Black. Ale gdy myślę o tym spektaklu, jadąc do domu nazajutrz po jego obejrzeniu, przychodzi mi do głowy coś zupełnie innego, co brzmi niemal jak dosłowny opis sceny z Leonardem i dziećmi rewolucji: „Pass me that lovely little gun / My dear, my darling one / The cleaners are coming one by one…”

Na uwagę zasługuje humor oraz intertekstualność kostiumów Łukasza Mleczaka (...). Same stroje tworzą równoległą, na wskroś współczesną opowieść, tak jak i niektóre elementy scenografii Mleczaka (...).
Spektakl nie daje jednoznacznej odpowiedzi. I właśnie za tę niejednoznaczność, za odwagę stawiania świeżych pytań, które wykraczają poza wąski obieg środowiskowych dyskusji, go cenię. Pacześniak pokazuje przegniły moralnie świat, którego trudno bronić, i rewolucję, której trudno zaufać. Stary porządek się rozpada, arystokracja chciałaby się dalej bawić, a rewolucjoniści wymachują pluszowym młotem. Oto nie-boska komedia na nasze czasy.